Pewnie o pushback słyszałeś? Poprzedni dyrektor wykonawczy Frontex został zmuszony do dymisji za rzekome tuszowanie pushbackow przez grecką straż graniczną.
W świetle międzynarodowego prawa morskiego status imigranta (lub uchodźcy) znajdującego się w wodzie jest jednoznaczny: taka osoba traktowana jest przede wszystkim jako rozbitek w niebezpieczeństwie, a jej ratowanie jest bezwzględnym obowiązkiem prawnym i moralnym kapitanów wszystkich statków.
Prawo morskie stawia ochronę życia ludzkiego ponad procedurami imigracyjnymi i suwerennością państwową. Konflikt interesów między prawem do ratowania życia a polityką migracyjną państw regulują konkretne umowy międzynarodowe.
1. Bezwzględny obowiązek udzielenia pomocy
Każdy kapitan statku (zarówno handlowego, prywatnego, jak i wojskowego) ma prawny nakaz udzielenia pomocy każdej osobie znalezionej na morzu w niebezpieczeństwie zaginięcia. Obowiązek ten nakładają trzy kluczowe konwencje:
Konwencja Narodów Zjednoczonych o prawie morza (UNCLOS) – art. 98 wprost zobowiązuje państwa do nakazania kapitanom statków niesienia pomocy rozbitkom.
Konwencja SOLAS (o bezpieczeństwie życia na morzu) – nakłada analogiczny obowiązek w Rozdziale V.
Konwencja SAR (o poszukiwaniu i ratownictwie morskim) – nakazuje udzielenie pomocy bez względu na narodowość, status prawny czy okoliczności, w jakich dana osoba się znalazła.
Obowiązek ten obowiązuje dopóki nie zagraża to bezpieczeństwu samego statku ratującego, jego załogi lub pasażerów.
2. Status prawny: Rozbitek, nie migrant
W momencie trwania akcji ratunkowej status imigracyjny danej osoby schodzi na dalszy plan. Prawo morskie posługuje się pojęciem „osoby w niebezpieczeństwie” (person in distress). Kapitan statku nie ma prawa ani obowiązku weryfikować dokumentów, legalności pobytu czy intencji osób wyciąganych z wody.
3. Gdzie należy wysadzić uratowane osoby?
To najbardziej sporny punkt na styku prawa morskiego i polityki migracyjnej. Zgodnie z poprawkami do konwencji SOLAS i SAR:
Rząd odpowiedzialny za dany rejon ratownictwa (strefę SAR) ma obowiązek zapewnić koordynację, aby uratowane osoby zostały wyokrętowane w bezpiecznym miejscu (Place of Safety – PoS).
Definicja bezpiecznego miejsca: Jest to lokalizacja, w której życie ludzkie nie jest już zagrożone, a podstawowe potrzeby (medyczne, żywnościowe, schronienie) są zaspokojone. Co kluczowe, zgodnie z prawem międzynarodowym (zasada non-refoulement), bezpiecznym miejscem nie może być państwo, w którym tym osobom groziłyby prześladowania, tortury czy nieludzkie traktowanie.
Statek ratujący nie jest uznawany za „bezpieczne miejsce” – stanowi jedynie tymczasowe schronienie.
Według danych Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji (MSWiA), liczba deportacji z Polski drastycznie wzrosła – z ok. 3 tys. osób w 2023 roku do 10 tys. w 2025 roku, a tylko w pierwszej połowie 2026 roku przeprowadzono ok. 6 tys. takich operacji.
Główne grupy deportowanych: Najwięcej osób odsyłanych z Polski stanowią obywatele Ukrainy, a także Gruzji oraz m.in. Uzbekistanu czy Pakistanu.
Rola Frontexu: Agencja pełni funkcję koordynacyjną, pomagając w organizacji lotów czarterowych, zabezpieczeniu logistycznym oraz finansowaniu operacji powrotowych.
Podstawy decyzji: Deportacja (formalnie: decyzja o zobowiązaniu cudzoziemca do powrotu) jest wydawana przez Straż Graniczną m.in. w przypadku nielegalnego pobytu, udziału w organizacji nielegalnego przekraczania granicy (np. z Białorusią) lub prawomocnego skazania za przestępstwa.